W naszej świetlicy jesteśmy ważni, potrzebni i akceptowani

Po dwunastu latach pracy z dziećmi coraz mocniej widzę, że słowa, które pojawiają się w sali, naprawdę mają znaczenie. Dzieci nie tylko je czytają. Z czasem zaczynają je zapamiętywać, powtarzać, a niekiedy również odnosić do siebie i swoich kolegów.

Dlatego napis „W naszej świetlicy jesteśmy…” może być czymś znacznie więcej niż dekoracją ściany. Może stać się początkiem codziennej rozmowy o tym, jak chcemy czuć się w grupie, jak traktujemy innych i co każdy z nas wnosi do wspólnej przestrzeni.

Świetlica to nie tylko miejsce oczekiwania

Dla wielu dzieci świetlica szkolna jest miejscem, w którym spędzają kilka godzin dziennie. Odpoczywają po lekcjach, odrabiają zadania, bawią się, rozmawiają, tworzą prace plastyczne, nawiązują przyjaźnie, ale również przeżywają konflikty, zmęczenie i trudniejsze emocje.

To właśnie w świetlicy często spotykają się uczniowie z różnych klas, w różnym wieku i o bardzo różnych temperamentach. Jedne dzieci szybko odnajdują się w grupie, inne potrzebują więcej czasu. Niektóre chętnie zabierają głos, a inne pozostają na uboczu i długo obserwują otoczenie.

Z tego powodu tak ważne jest budowanie atmosfery, w której każde dziecko może poczuć, że ma swoje miejsce.

„Jesteśmy ważni” — czyli każdy ma znaczenie

Hasło „Ważni” przypomina dzieciom, że ich obecność nie jest obojętna. Każdy uczeń przychodzi do świetlicy ze swoim doświadczeniem, charakterem, zainteresowaniami i aktualnym samopoczuciem.

W praktyce oznacza to również zwracanie uwagi na dzieci, które nie domagają się zainteresowania. Uczeń spokojny, wycofany czy nieśmiały może potrzebować równie dużo wsparcia jak dziecko głośne i bardzo aktywne.

Warto pokazywać dzieciom, że bycie ważnym nie oznacza bycia najlepszym, najgłośniejszym czy zawsze pierwszym. Każdy jest ważny niezależnie od ocen, osiągnięć i popularności w grupie.

Radość nie oznacza, że zawsze musimy być uśmiechnięci

Hasło „Radośni” może być okazją do rozmowy o emocjach. Dzieci powinny wiedzieć, że świetlica może być miejscem zabawy i odpoczynku, ale nie muszą każdego dnia czuć się tak samo.

Radość nie polega na ukrywaniu smutku, złości czy zmęczenia. Chodzi raczej o tworzenie takich warunków, w których dziecko ma szansę odzyskać spokój, znaleźć dla siebie interesujące zajęcie lub spędzić czas z osobą, przy której czuje się dobrze.

Czasami radością będzie wspólna gra, innym razem spokojne rysowanie, czytanie książki albo zwykła rozmowa z nauczycielem.

Kreatywność i pomysłowość bez oceniania

Dzieci są „Kreatywne” i „Pełne pomysłów”, ale potrzebują przestrzeni, aby mogły to pokazać. Nie każda praca musi wyglądać tak samo. Nie każdy uczeń musi wykonać zadanie według jednego wzoru.

W świetlicy szczególnie warto pozwalać dzieciom eksperymentować. Budować z klocków, tworzyć własne zasady zabaw, wymyślać historie, projektować gry i szukać nietypowych rozwiązań.

Po latach pracy wiem, że dzieci często rezygnują z własnych pomysłów, kiedy zbyt szybko słyszą, że coś jest wykonane „źle”. Tymczasem właśnie próbowanie, zmienianie koncepcji i popełnianie błędów rozwija samodzielne myślenie.

Rolą dorosłego nie zawsze jest pokazanie gotowego rozwiązania. Czasami lepiej zapytać:

„Jak inaczej można to zrobić?”

„Co chciałbyś dodać?”

„Opowiesz mi o swoim pomyśle?”

Pomocni i życzliwi — nie tylko wtedy, gdy ktoś poprosi

Życzliwości nie da się nauczyć poprzez sam napis na ścianie. Dzieci uczą się jej przede wszystkim przez obserwowanie dorosłych oraz codzienne sytuacje.

Pomoc może oznaczać podanie kredek, wytłumaczenie zasad gry, zaproszenie kogoś do zabawy, pomoc młodszemu uczniowi w spakowaniu rzeczy albo zauważenie, że ktoś siedzi sam.

Ważne jednak, aby nie zmuszać dzieci do pomagania kosztem ich własnych granic. Życzliwość nie oznacza, że dziecko zawsze musi się zgadzać, oddawać swoje rzeczy czy rezygnować z wybranej zabawy.

Możemy uczyć dzieci, że można odmówić spokojnie i z szacunkiem. Można również poprosić o przestrzeń, przerwę lub pomoc osoby dorosłej.

Odwaga ma różne oblicza

Dla jednego dziecka odwagą będzie występ przed grupą, dla innego zgłoszenie własnego pomysłu, a dla jeszcze innego powiedzenie: „Nie podoba mi się to” albo „Potrzebuję pomocy”.

W szkolnej świetlicy warto pokazywać, że odwaga nie oznacza braku strachu. Odważne dziecko również może się bać, wstydzić i mieć wątpliwości.

Odwagą może być także przyznanie się do błędu, przeproszenie kolegi, obrona osoby wyśmiewanej czy poinformowanie dorosłego o sytuacji, która jest niebezpieczna.

Samodzielni, ale nie pozostawieni sami sobie

Samodzielność jest ważną umiejętnością, jednak powinna być rozwijana stopniowo i adekwatnie do możliwości dziecka.

W świetlicy uczniowie mogą samodzielnie wybierać aktywności, przygotowywać potrzebne materiały, sprzątać po zabawie, planować pracę i podejmować proste decyzje.

Nie oznacza to jednak, że dziecko zawsze musi poradzić sobie samo. Umiejętność poproszenia o pomoc również jest elementem samodzielności.

Dorosły powinien być obok, ale nie wykonywać za dziecko wszystkiego, co może ono zrobić we własnym zakresie. Czasami wystarczy podpowiedź, dodatkowe pytanie lub pokazanie pierwszego kroku.

Odpowiedzialność bez zawstydzania

Odpowiedzialność często kojarzy się dzieciom z obowiązkami i konsekwencjami. Tymczasem można ją przedstawiać jako troskę o siebie, innych ludzi i wspólną przestrzeń.

Odpowiedzialny uczeń pamięta o swoich rzeczach, przestrzega ustalonych zasad, dba o materiały i reaguje, kiedy widzi zagrożenie. Potrafi też przyznać, że coś mu się nie udało.

Błędy powinny prowadzić do naprawienia sytuacji, a nie do publicznego zawstydzania. Jeżeli dziecko rozsypało elementy gry, może je pozbierać. Jeśli zniszczyło czyjąś budowlę, może pomóc ją odbudować. Jeżeli powiedziało komuś coś przykrego, warto porozmawiać o tym, jak może naprawić relację.

Ciekawość świata warto pielęgnować

Dzieci zadają wiele pytań, choć z wiekiem część z nich zaczyna obawiać się reakcji otoczenia. Boją się, że pytanie zostanie uznane za niemądre albo że inni uczniowie zaczną się śmiać.

Dlatego hasło „Ciekawi świata” przypomina, że pytania są wartościowe. Świetlica może być dobrym miejscem na swobodne rozmowy, obserwacje, doświadczenia, gry edukacyjne, przeglądanie atlasów i rozwijanie zainteresowań.

Nie zawsze musimy natychmiast znać odpowiedź. Możemy poszukać jej razem z dzieckiem. W ten sposób pokazujemy, że uczenie się nie polega wyłącznie na zapamiętywaniu gotowych informacji.

Przyjaźń i bycie drużyną

„Przyjaciółmi” oraz „Drużyną” to piękne hasła, ale wymagają mądrego omówienia. Nie wszystkie dzieci w grupie muszą się przyjaźnić. Nie możemy oczekiwać, że każdy będzie lubił każdego w taki sam sposób.

Możemy natomiast wymagać wzajemnego szacunku, przestrzegania granic i bezpiecznego zachowania.

Bycie drużyną oznacza, że potrafimy działać razem mimo różnic. Uczymy się dzielić zadaniami, słuchać innych, czekać na swoją kolej i szukać rozwiązań, które nie krzywdzą żadnej osoby.

To ważna umiejętność społeczna, która będzie dzieciom potrzebna nie tylko w szkole, ale również w dorosłym życiu.

Najważniejsze hasło: „Sobą”

Spośród wszystkich komunikatów właśnie słowo „Sobą” uważam za szczególnie ważne.

Dzieci bardzo szybko zaczynają porównywać się z innymi. Widzą, kto szybciej czyta, lepiej rysuje, ma więcej kolegów albo częściej jest chwalony. Niektóre próbują dopasować się do grupy nawet wtedy, gdy oznacza to rezygnację z własnych potrzeb.

Bycie sobą nie oznacza robienia wszystkiego bez uwzględniania innych. Oznacza możliwość wyrażania własnego zdania, rozwijania zainteresowań, przeżywania emocji i zachowania swojej indywidualności przy jednoczesnym szacunku dla otoczenia.

Dziecko powinno wiedzieć, że nie musi zasługiwać na akceptację poprzez idealne zachowanie, wysokie oceny czy spełnianie wszystkich oczekiwań dorosłych.

Jak pracować z hasłami w świetlicy?

Same plakaty nie zmienią relacji między dziećmi. Mogą jednak wspierać codzienną pracę, jeżeli będziemy regularnie do nich wracać.

Można wykorzystać je podczas rozmów w kręgu i zapytać dzieci:

• Co to znaczy być pomocnym?
• W jakiej sytuacji ostatnio wykazałeś się odwagą?
• Jak możemy zadbać o to, aby każdy czuł się ważny?
• Co pomaga nam być drużyną?
• Jak można naprawić sytuację, gdy kogoś zranimy?
• Co oznacza bycie sobą?

Warto również zauważać konkretne zachowania dzieci i nazywać je bez ogólnych ocen.

Zamiast mówić: „Jesteś grzeczny”, lepiej powiedzieć:

„Zauważyłam, że pomogłeś młodszemu koledze znaleźć kredki”.

„Poczekałaś, aż koleżanka skończy mówić”.

„Powiedziałeś spokojnie, że nie chcesz uczestniczyć w tej zabawie”.

„Samodzielnie uporządkowałaś swoje miejsce”.

Takie komunikaty pokazują dziecku, które zachowanie było wartościowe i dlaczego.

Świetlica, w której dziecko czuje się częścią grupy

Dobra świetlica nie musi być miejscem, w którym przez cały czas panuje idealna cisza i nigdy nie dochodzi do konfliktów. Konflikty są naturalnym elementem relacji. Ważne jest jednak to, w jaki sposób pomagamy dzieciom je rozwiązywać.

Najważniejsze, aby uczeń czuł, że może zwrócić się do dorosłego, zostać wysłuchany i bezpiecznie spędzić czas po lekcjach.

Hasła „Ważni”, „Radośni”, „Kreatywni”, „Pomocni”, „Życzliwi”, „Odważni”, „Samodzielni”, „Odpowiedzialni”, „Ciekawi świata”, „Pełni pomysłów”, „Przyjaciółmi”, „Drużyną” i „Sobą” mogą przypominać całej społeczności świetlicowej, do jakiej atmosfery wspólnie dążymy.

Nie chodzi o stworzenie idealnej grupy. Chodzi o miejsce, w którym każde dziecko może stopniowo uczyć się relacji, poznawać siebie i doświadczać, że jego obecność naprawdę ma znaczenie.

Materiały w formacie PDF do pobrania TUTAJ